artikel

De gezondheidsrisico’s van blauw licht in ledverlichting

verlichting

Ledlicht bevat blauw in het kleurspectrum. En dat kan gezondheidsrisico’s met zich meebrengen.

De gezondheidsrisico’s van blauw licht in ledverlichting

Begin 2015 kwam de Gezondheidsraad met een waarschuwing. De gezondheidsrisico’s van ledverlichting zouden onvoldoende bekend zijn, terwijl de toepassing ervan in verlichting en beeldschermen van mobiele apparatuur gestaag toenam. Gebruikers moeten worden geattendeerd op de gevaren om de vermeende risico’s te beperken. Daarnaast pleitte de raad voor meer onderzoek naar de gezondheidseffecten. Sindsdien is het stil vanuit de Gezondheidsraad.

Wat doet led met de gezondheid?

Mensen brengen steeds meer tijd – tijdens het dagelijkse werk in de vrije tijd – door achter allerlei formaten beeldschermen en in ruimten met ledverlichting. Die stralende objecten worden bovendien steeds lichtsterker. De gezondheidseffecten zouden tweeledig zijn. Omdat ledverlichting in het spectrum veel blauw licht bevat kan het ten eerste verstorend werken op het natuurlijke 24-uurs dagritme, het zogeheten circadiaans ritme. Ten tweede zou er oogschade kunnen ontstaan.

Verstoring biologische klok

Er zijn wetenschappelijke aanwijzingen dat ledverlichting dit sterker doet dan andere lichtbronnen. Verder schrijft de Gezondheidsraad: “De biologische klok zorgt voor een cyclisch verloop van onder meer hartslag, hormoonsecretie, lichaamstemperatuur en cyclus van slapen en waken. Verstoring van de biologische klok kan leiden tot een kortere slaap, verminderde aandacht en een grotere kans op ongevallen.”

Oogschade door led

Naast verstoring van de biologische klok kan led nog een ander ongewenst effect hebben, namelijk oogschade, waarbij het netvlies beschadigd raakt en het gezichtsvermogen aangetast.   “Blauw licht is het meest schadelijk, mede daarom wordt langdurige blootstelling aan minder intens blauw licht ervan verdacht een rol te spelen bij het ontstaan van oogaandoeningen.”

Het valt wel mee?

De Nederlandse Stichting Voor Verlichtingskunde (NSVV) stelt echter begin 2016 dat de risico’s veel groter worden ingeschat dan ze in haar ogen daadwerkelijk zijn. “Het is vooral het toegenomen gebruik van licht in de avond en nacht dat verstorend werkt,” aldus NSVV. Verder is de organisatie van mening dat het risico van oogschade “kleiner is dan het lijkt omdat ledlampen zijn voorzien van lenzen en reflectoren waardoor men in normale gebruikssituaties nooit direct in de lamp kijkt.” Tot slot wordt verwezen naar het feit dat elke lamp die in de EU op de markt verschijnt voldoen aan de veiligheidsstandaard.

Waarschuwing in België

Toch komt in juni 2016 ook de Belgische overheid met een waarschuwing naar buiten. Opvallend is dat naast de twee hierboven genoemde nadelige effecten van oogschade en beïnvloeding van het bioritme, nog een derde risico wordt aangehaald, namelijk: “de hoogfrequente fluctuerende lichtintensiteit – stroboscopisch effect – van led, die gevolgen zou kunnen hebben voor het welzijn en het welbevinden van de personen die hieraan worden blootgesteld.”

Amerikaanse richtlijnen

Vervolgens kwam de Amerikaanse ‘gezondheidsraad’ (American Medical Association) in de zomer van 2016 met een aantal richtlijnen bij de keuze van led-straatverlichting, dit “om de negatieve effecten voor mens en dier tot een minimum te beperken”. Behalve het feit dat ledverlichting meer schittering (glare) veroorzaakt en daardoor gevaarlijker is dan conventionele verlichting, vermoeden de Amerikaanse onderzoekers dat ledverlichting een vijfmaal hogere impact heeft op stoornissen van het circadiaans ritme.

Kwaliteit van nachtrust

De impact kan volgens de Amerikanen groot zijn: “Grote onderzoeken wijzen uit dat heldere avondverlichting in de woonomgeving, kan leiden tot minder slaapuren, klachten over de kwaliteit van de nachtrust, een verstoord dagritme en obesitas”. Als reactie op deze aanbevelingen van de American Medical Association en de ‘ongoing discussion’ publiceerde het U.S. Department of Energy een in februari 2017 een lijst met veel gestelde vragen over de toepassing van blauwe ledverlichting in de openbare verlichting (Street Lighting and Blue Light Frequently Asked Questions).

Definitie van blauw licht

In bovengenoemd document wordt onder meer ingegaan wat er precies bedoeld wordt met blauw licht. Zo blijkt onder meer de term ‘blauw licht’ verwarrend, omdat er geen consensus is over de definitie van blauw licht.Blauw licht loopt immers langs een geleidelijke schaal en is niet in exacte termen voor wat betreft de golflengte weer te geven. De diverse bronnen geven echter een bandbreedte aan tussen ongeveer 424 en 500 nm.

Golflengtes en kleuren

De veronderstelde gezondheidsproblemen worden overigens veroorzaakt door bepaalde golflengtes en niet door bepaalde kleuren. Als bij gezondheidsrisico’s over ‘blauw licht’ wordt gesproken, gaat het ook over golflengtes gerelateerd aan paars (violet), indigo, cyaan en groen. ‘Blauw licht’ is de verzamelnaam voor een breder spectrum.

Wit licht

De meeste lichtbronnen die zogeheten ‘wit’ licht produceren, stralen in werkelijkheid een heel spectrum aan golflengtes uit, wat door het menselijk oog als wit wordt ervaren. De wit-ervaring wordt weergegeven in de zogenoemde kleurtemperatuur.Zo zal een ledlamp met een kleurtemperatuur van 4.000 K overeenkomen met de kleur van een Wolfraam gloeidraad bij een werkelijk gemeten temperatuur van 4.000 K.

Basiskennis kleurkarakteristieken

Met diverse spectra is dezelfde kleurtemperatuur te bereiken. De kleurtemperatuur zegt weliswaar iets, maar niet alles over het spectrum van de lichtbron. Voor meer feitelijke basiskennis over de kleurkarakteristieken van ledverlichting heeft de U.S. Deparment of Energy een document opgesteld, de Solid-State Lighting Technology Fact Sheet.

Blauw licht en led

De meeste led-lichtbronnen maken gebruik van led-halfgeleiders die in uitgestraald vermogen pieken tussen de 445 en 465 nm. Deze relatieve korte golflengte passeert vervolgens in de lichtbron een laagje fosfor, waardoor het grootste gedeelte wordt omgezet in langere golflengtes, in het bijzonder, groen, geel, oranje en rood. De combinatie van die kleuren zorgt voor wit licht. Helder wit licht bevat over het algemeen meer licht uit het blauwe spectrum.

Onderzoek bij dieren

Terug naar Europa. De Spaanse onderzoekster Celia Sánchez Ramos van de Neuro-Computing and Neuro-Robotics Research Group aan de Complutense University of Madrid – een van de oudste universiteiten van de wereld – onderzocht de oogschade bij dieren die werden blootgesteld aan ledverlichting uit normaal verkrijgbare tablets en beeldschermen. Er werd eem rattensoort gebruikt met ogen die vergelijkbaar zijn aan die van de mens.

Beschermfilter blauw licht

Er werd in drie groepen getest. Een groep die werd blootgesteld aan ledverlichting via een beeldscherm. Een groep waarbij op het beeldscherm een beschermingsfilter (absorptie van blauw licht) werd geplaatst. En een controlegroep die niet aan ledverlichting werd blootgesteld. Bij de tweede en derde groep werd geen cel-schade geconstateerd. Bij de eerste groep echter was er wel sprake van cel-afbraak.

Dode zenuwcellen

“Wij hadden een dergelijke hoge mate van dode zenuwcellen niet verwacht,” aldus Celia Sánchez Ramos in een interview eind maart 2017 met de medische nieuwsonline Medial Life Science, “Houd er wel rekening mee dat deze dieren een levensverwachting hebben van tien jaar en slechts drie maanden aan ledverlichting werden blootgesteld.” Ramoz wijst er verder op dat je de resultaten niet zomaar kunt extrapoleren naar mensen, maar dat het wel een signaal is om verder klinisch onderzoek bij mensen te doen.

Verder onderzoek

Het is wachten op verder onderzoek. Tegelijkertijd biedt het ‘opwekkend effect’ van blauw licht ook kansen voor de verlichtingsindustrie. Bedrijven als Philips en Osram onderzoeken al geruime tijd de effecten van lichtkleur op de gemoedsrust van mensen. Het komt er op neer dat mensen bij warm licht (meer rood in het spectrum, avondrood) associëren met avond en rust (en het slaaphormoon melatonine aanmaken). De ochtend kent helder licht (meer blauw in het spectrum) en gaat gepaard me de aanmaak van het stresshormoon cortisol.

Welzijn met aangepaste verlichting

Op de site van Osram is bijvoorbeeld te lezen dat de Duitse universiteit Bergische Universität Wuppertal de hypothese onderzocht dat met het gebruik van ‘speciaal chronobiologisch licht in een hotel, gasten wakkerder en actiever zijn in de winter en ’s nachts rustiger slapen’. De studie werd uitgevoerd in het wellnesshotel Jammertal Golf & Spa-Resort in Datteln, Duitsland. “De resultaten tonen aan dat het subjectief welzijnsgevoel van hotelgasten verhoogd kan worden door middel van aangepaste verlichting.”

Deze pagina wordt continu aangevuld met nieuwe inzichten en resultaten uit recent en openbaar onderzoek. Laatste update: 8 mei 2017.
Reageer op dit artikel
Lees voordat u gaat reageren de spelregels