artikel

Hoe groen, duurzaam of energiezuinig is een gasvrije woning?

energie

Hoe groen ben je als consument bezig als je de gasmeter uit je woning laat verwijderen of verhuist naar een woning die al geen gasaansluiting (meer) heeft? En hoe goed ben je als installateur over alle ins-en-outs geïnformeerd als je daar in alle eerlijkheid over moet adviseren? Het blijkt in ieder geval dat gasvrij of all-electric nog niet automatisch hetzelfde is als energiezuinig.

Hoe groen, duurzaam of energiezuinig is een gasvrije woning?

Door Joost Melten

Het is een belangrijke vraag, die in meerdere varianten gesteld kan worden: hoe groen, duurzaam of energiezuinig is een gasvrije of all-electric woning? Het is alleen niet altijd duidelijk wat de verschillen zijn tussen groen, duurzaam of energiezuinig. En misschien zou je je vraag beter anders kunnen formuleren.

Wat is een all-electric woning?

Voor alle duidelijkheid, een woning wordt all-electric genoemd als elektrische stroom wordt gebruikt voor zowel het koken, het verwarmen van de ruimtes, als het bereiden van warmtapwater. Zo’n woning heeft geen gasaansluiting nodig, dus je kunt haar ook gasvrij noemen. Andersom is een gasvrije woning niet perse all-electric, want het verwarmen van de verschillende ruimtes zou bijvoorbeeld ook kunnen met een cv-installatie die houtpellets stookt. Om het niet ingewikkelder te maken, gaat het vervolg van dit artikel over all-electric woningen.

Discussie over gasnet

Er woedt momenteel een voor het grote publiek wat verborgen discussie over hoe verstandig het is om ons fijnmazige aardgasnet zomaar op te doeken. Zelfs als je als overheid geen aardgas meer kunt (of beter gezegd: wilt) aanbieden, zou je het gasnet kunnen inzetten voor het transport van alternatieve gassen in de vorm van biogas, groen gas of waterstof. Al is het nou ook weer niet zo dat ons gasnet overal in goede staat is. Achterstallig en toekomstig onderhoud zal nodig blijven.

Capaciteitsproblemen elektriciteitsnet

Aan de andere kant zal het sterk gestegen decentrale aanbod en de oplopende vraag naar elektriciteit verzwaring van de transportnetten nodig maken. Door de huidige te beperkte transportcapaciteit gebeurt het in bepaalde delen van Nederland al dat geplande zonne- en windparken niet op het (huidige) net zullen kunnen worden aangesloten. Ook dat probleem vergt grote investeringen.

Wat is groen?

Laten we verder gaan met begrip Groen uit de centrale vraag van dit artikel. Dat begrip is al zo vaak misbruikt, dat het vrijwel onbruikbaar is geworden. Toch zijn er wel enkele goed-omlijnde begrippen die het woord groen als vaste begeleider hebben. Bijvoorbeeld groene stroom en groen gas. Straks meer over groene stroom.

Wat is duurzaam?

Na het redelijk vage begrip groen, volgt het in de loop van de jaren in betekenis verschoven begrip Duurzaam. Vroeger -zeg meer dan dertig jaar geleden- gebruikte vrijwel iedereen het begrip duurzaam in de betekenis van ‘gaat niet zo makkelijk kapot’. Het ging dan over duurzame materialen, duurzame spullen en duurzame (handels)relaties. Beton, koper en marmer waren bijvoorbeeld duurzaam, net als Duitse auto’s. Het is duurzaam(heid) in de betekenis van de Engelse woorden durable en durability’.

Hernieuwbaar

Tegenwoordig worden termen duurzaam en duurzaamheid vooral gebruikt voor ‘systemen’ -en hun voortbrengselen- die in principe zonder problemen misschien wel tot het einde der tijden door kunnen blijven draaien. Waar zowel wij, als de generaties na ons nog van kunnen profiteren. Voortbrengselen die ‘hernieuwbaar ‘zijn, dat wil zeggen steeds weer worden aangevuld. Zo wordt bijvoorbeeld gesproken over duurzame ecosystemen, duurzame landbouw(producten) en duurzame energie. In het Engels heten duurzaam en duurzaamheid in deze moderne betekenis sustainable respectievelijk sustainability.

Gasvrij is nog niet automatisch hetzelfde als energiezuinig

Wat is duurzame energie?

Duurzame energie is energie afkomstig uit bronnen die op menselijk schaal bezien nooit zullen opraken. Laten we het erop houden dat die bronnen ongelooflijk lang voor ons beschikbaar zullen zijn. Het gaat dan over de zon en over het binnenste van de aarde. Van de zon kunnen we duurzame energie opvangen in de vorm van warmte, elektrische energie en -als we het duurzaam aanpakken- biomassa. De zon is via een omweg ook de bron van bijvoorbeeld windenergie, golfenergie, getijdenenergie en de aloude waterkracht. Het binnenste van de aarde is op haar beurt de bron voor geothermie, beter bekend als aardwarmte.

Leestip: Boren naar aardwarmte: hoe dieper, hoe beter?

Kernfusie

De zon vormt overigens ook de inspiratie voor het nog steeds in ontwikkeling zijnde kernfusie-procedé, wat je ook een onuitputtelijke, dus duurzame energiebron kunt noemen. Als het allemaal lukt natuurlijk. En als er niet teveel misgaat, anders valt het niet meer onder duurzaam.

Niet duurzaam

Eindige, niet-duurzame energiebronnen zijn bekend: turf, bruinkool, steenkool, aardolie en aardgas. Een belangrijke verschil met duurzame energiebronnen is dat de voorraden eindig zijn. Volgens velen hoort ook kern(splijtings-)energie in dit rijtje thuis, wegens de eindigheid van de splijtbare grondstoffen. En ook vanwege de juist relatieve duurzaamheid van het resulterende afval.

Biomassa: een randgeval

Als een systeem dat in principe duurzaam is een ander systeem negatief beïnvloedt, doet dat ernstig afbreuk aan de duurzaamheid. Denk bijvoorbeeld aan het gebruik van biomassa als dat resulteert in het kappen van bossen of het telen van bijvoorbeeld mais of koolzaad op gronden die ook gebruikt zouden kunnen worden voor de teelt van voedselgewassen. Hoe snel kunnen we de CO2 die bij het in energie omzetten van biomassa vrijkomt weer vastleggen in nieuwe biomassa? Het hangt er dus maar vanaf of je het gebruik van biomassa duurzaam kunt noemen.

Leestip: Biomassaketels in de warmtetransitie

Wat is groene stroom?

Groene stoom kun je definiëren als stroom uit duurzame energiebronnen. Volgens veel energieproducenten -en de overheid- valt biomassa hier ook onder, wat dus nog maar zeer de vraag is. Groene stroom staat tegenover grijze stroom, tegenwoordig afkomstig uit steenkool en aardgas. Uiteraard levert ons elektriciteitsnet een mix van groene en grijze stroom.

Wat is energiezuinig?

Lastig. Wat de een zuinig noemt, kan een ander verspillend vinden. Misschien is de term ‘energiezuiniger’ makkelijker te omschrijven. Dan gaat het er dus om of een all-electric woning energiezuiniger is dan een vergelijkbare woning waarin de warmte uit de verbranding van gas komt. (We laten hier verder buiten beschouwing dat bij het fabriceren en transport van installaties in alle gevallen ook energie wordt gebruikt.)

Hoe vergelijk je elektriciteit met gas?

Als bewoner van een huis met een cv-combiketel op aardgas kun je aan de hand van de jaarafrekening van je energieleverancier zien hoeveel kubieke meters gas je het voorgaande jaar hebt verbruikt en hoeveel kilowattuur aan elektriciteit. Als je ook zou willen weten hoeveel energie je uit gas en hoeveel energie uit elektriciteit je hebt verbruikt, moet je gaan rekenen. Misschien wil je ook wel weten hoeveel meer of minder energie je gebruikt dan je buren in hun all-electric huis.

Joules

Om hier achter te kunnen komen zou je zowel het aantal kilowattuur elektriciteit als het aantal kubieke meters gas moeten omrekenen naar het aantal joules, de SI-eenheid voor energie. Zo vertegenwoordigt een kWh elektriciteit 3,6 Megajoule (3,6MJ) aan energie. Hetzelfde zou je ook kunnen doen voor het gebruikte gas. Maar zij gewaarschuwd: dit omrekenen naar joules leidt tot getallen die voor de meeste mensen nogal nietszeggend zijn.

Vuistregel

Veel handiger is de vuistregel dat een m3 Gronings aardgas net zoveel nuttige warmte-energie levert als 8 a 9 kWh elektriciteit. (Omgekeerd levert een kWh elektriciteit dan ongeveer evenveel nuttige warmte als 0,12 m3 aardgas.) Daarbij is al rekening gehouden met het verschijnsel dat het rendement van gas bij het verwarmen van tap- en cv-water iets lager ligt dan het vrijwel 100% rendement bij het elektrisch verwarmen van water.

Wat is duurder, verwarmen met gas of met elektriciteit?

Op basis hiervan zou je ook kunnen berekenen wat bij de huidige consumentenprijzen voordeliger is als bron van warmte: het gebruik van gas of het gebruik van elektra. Een m3 gas kost de consument in 2019 60 a 70 cent, een kWh elektriciteit 21 a 25 cent. Aangezien 8 kWh elektriciteit ongeveer €1,85 kost, ben je momenteel ongeveer drie keer (185:65) zo duur uit als je in plaats van een cv-combiketel op gas, de aansluiting op het elektriciteitsnet gebruikt om je huis te verwarmen met een elektrische cv of met elektrische radiatoren. En om warmtapwater te maken met een elektrische boiler. (Dit soort apparatuur valt onder het begrip ‘weerstandsverwarming’.)

Wat is duurder, verwarmen met gas of met een warmtepomp?

Gelukkig is de situatie niet zo somber als het lijkt. Anders dan bijvoorbeeld bij elektrische radiatoren of een elektrische cv zetten warmtepompen de elektrische energie die ze vergen niet een-op-een om in warmte, maar gebruiken ze de stroom om relatief laagwaardige warmte uit lucht, water of bodem op te waarderen tot hoogwaardiger, bruikbare warmte. De hoeveelheid nuttige energie die ze zo kunnen verplaatsen is drie a vier keer zo groot als de elektrische energie die ze gebruiken. Oftewel: ze gebruiken drie à vier keer minder elektriciteit dan de eerder genoemde weerstandsverwarming. De energiekosten bij toepassing van een warmtepomp in een woning liggen daardoor ongeveer op het zelfde niveau of iets lager dan in een vergelijkbaar huis met een cv-combiketel op aardgas.

Goed isoleren

Daarbij moeten we in gedachten houden dat een warmtepomp bij de aanschaf duurder is dan een gasketel. Maar ook dat de overheid van plan is de belasting op elektriciteit te verlagen en die op aardgas te verhogen. En, dat een woning erg goed moet zijn geïsoleerd bij toepassing van een warmtepomp.

Hoe duurzaam is een warmtepomp?

Als we kijken naar duurzaamheid in de betekenis van durable dan kunnen we zeggen dat de levensduur van een -goed onderhouden- warmtepomp naar schatting op ongeveer 15 jaar zal liggen, met uitschieters naar beneden en naar boven. Ongeveer net zolang als een moderne cv-ketel. Als we kijken naar duurzaamheid in de betekenis van sustainable, zal het er sterk van afhangen hoe de te gebruiken elektrische stroom is opgewekt.

Warmtepomp op groene stroom kan duurzaam zijn

Als je alle stroom die een warmtepompsysteem nodig heeft zelf duurzaam opwekt -bijvoorbeeld met zonnepanelen op je dak- kun je je verwarmingssysteem sustainable noemen. Als je stroom gedeeltelijk of helemaal via het elektriciteitsnet inkoopt, moet het 100% groene stroom zijn. Van een leverancier/producent die een grotere vraag naar groene stroom opvangt door meer groene stroom te laten produceren. En niet door meer ‘Garanties van oorsprong’ in te kopen (zie kader).

Hoeveel CO2 komt vrij door mijn keuze?

Er valt wat voor te zeggen om verwarmingssystemen en woningconcepten te gaan vergelijken op basis van de, bij een bepaalde keuze te verwachten CO2-uitstoot. Zeg maar de CO2-voetafdruk van het geheel. Want de hele exercitie die we van-gas-los noemen, draait vooral om het terugdringen van die CO2-uitstoot. Om goed te kunnen vergelijken is het nodig dat er duidelijke cijfers beschikbaar komen over de huidige en te verwachten CO2-uitstoot van een in Nederland geproduceerde kWh elektrische stroom, onderverdeeld naar de gebruikte energiebronnen.

Hoe groen is de stroom in Nederland?
Volgens het rapport ‘Onderzoek duurzaamheid Nederlandse stroomleverancier, 2019’*, werd in 2018 16,3% van het totale Nederlandse elektriciteitsgebruik binnen de landsgrenzen opgewekt uit hernieuwbare bronnen, inclusief het (bij)stoken of vergisten van biomassa. Volgens hetzelfde rapport bestond de in Nederland geleverde elektriciteit (de ‘leveringsmix’) in 2018 voor circa 45% uit groene stroom.
Het verschil is te verklaren uit de aankoop van zogeheten Garanties van oorsprong, waarmee energieleveranciers hun Nederlandse grijze stroom kunnen ‘vergroenen’. De GvO’s horen bij groene stroom die elders in Europa is opgewekt, in een land -bijvoorbeeld Noorwegen- dat veel meer groene stroom produceert dan het volgens Europese regels zou hoeven produceren. De stroom die bij die GvO’s hoort blijft gewoon in het land van oorsprong, maar mag daar geen groene of duurzame stroom meer heten. Het etiket groen gaat over op de zelfde hoeveelheid grijze, in Nederland opgewekte stroom. Terwijl er dus geen spat minder CO2 is uitgestoten, niet in Europa en niet in Nederland.
*Onderzoek duurzaamheid Nederlandse stroomleverancier, 2019′, Consumentenbond, Natuur& Milieu, Greenpeace en Wise (World Information Service on Energy), nov 2019

 

Reageer op dit artikel