Een congestieneutrale woonwijk is ook te bouwen bij een aansluitpauze

Een congestieneutrale woonwijk is ook te bouwen bij een aansluitpauze
Beeld otto neo/Shutterstock.com

Netbewust ontworpen woonwijken leggen minder druk op het net tijdens periodes van netcongestie. Desondanks zullen ook dergelijke wijken bij een aansluitpauze moeten wachten tot de netbeheerder nieuwe ruimte heeft gecreëerd. Maar een wijk die 'congestieneutraal' is, zou in principe ook dan nog kunnen worden gebouwd. "Als jij in staat bent volledig naar nul te gaan op momenten dat het net piept en kraakt, dan doe je het net geen extra pijn en kunnen netbeheerders de aansluiting mogelijk wel regelen." Dat zegt Paul Scheer van Maaswaal, strategisch adviseur bij Stedin.

Regionale netbeheerders als Stedin, Liander en Enexis, en ook transmissienetbeheerder TenneT, investeren de komende jaren tientallen miljarden euro’s aan uitbreiding en verzwaring van het elektriciteitsnet. Door elektrificering van de energievraag loopt het huidige net namelijk tegen zijn grenzen aan. Niet zozeer de totale vraag naar elektriciteit is hierbij het probleem, maar vooral het piekgebruik, de gezamenlijke vermogensvraag op bepaalde momenten van de dag.

De netcongestie die hiervan het gevolg is, levert inmiddels lange wachttijden op bij de aanvraag van een nieuwe aansluiting. Voor woningen reserveerden netbeheerders altijd een beetje ruimte, maar sinds 1 juli komen ook die op de wachtlijst terecht, zij het op een hoger plekje via zogenaamde ‘maatschappelijke prioriteit’.

Sinds enkele jaren experimenteren netbeheerders met het concept ‘netbewust bouwen’. Zo kwam Alliander dik twee jaar geleden al met het concept ‘Balanswijk’. De gemeente Almere meldde zich al snel aan om hiervoor als proeftuin te dienen, want deze stad in de Flevopolder had als een van de eerste gemeenten in Nederland te horen gekregen dat bepaalde stadsuitbreidingen wellicht vanwege netcongestie niet door konden gaan.

Beeld Solomatina/Shutterstock.com
Beeld Solomatina/Shutterstock.com

Almere ligt in de FGU-regio van de landelijke netbeheerder TenneT. Dat is het gebied in de provincies Flevoland, Gelderland en Utrecht, waar de problematiek extra nijpend is. In Utrecht is Stedin de regionale netbeheerder. TenneT moest in april zelfs melden dat, ondanks onorthodoxe maatregelen zoals het gericht bijplaatsen van enkele 10 MW-gasturbines, een aansluitpauze noodzakelijk was in een groot deel van de provincie Utrecht. Niet gek dus dat ook in Utrecht driftig gezocht wordt naar oplossingen die het elektriciteitsnet ontlasten.

Project IJsseloevers

Het project IJsseloevers, waarin Stedin samenwerkt met bouwbedrijf Heijmans, is hier een voorbeeld van, zegt Scheer van Maaswaal. Het gaat om een woonwijk met ongeveer 560 woningen op het voormalige bedrijf Roba Metals, dat zijn activiteiten verhuist naar het nabijgelegen Lopik.

Start bouw is begin 2028 en de oplevering van de eerste fase zal medio 2029 zijn. Het project is opgedeeld in meerdere fasen, waardoor de volledige oplevering gepland staat voor 2033.

Deze wijk zal netbewust gebouwd worden. Dat gebeurt door twee van de grootste elektriciteitsslurpers – warmte-opwek en elektrisch laden – de woningen uit te halen en te realiseren op een centrale plek in de wijk in de vorm van een WKO met warmtenet en een collectief laadplein. Door verbruik van beide goed op elkaar af te stemmen, kan Heijmans toe met een relatief kleine aansluiting.

Deze WKO en het collectieve laadplein krijgen samen één aansluiting, die niet groter is dan de aansluiting zou zijn voor de WKO alleen, zegt Scheer van Maaswaal. Die WKO, met bodembron, moet straks warmte en warmtapwater kunnen leveren voor alle 560 woningen.

Illustratie: Werking van het energieconcept in IJsseloevers. Beeld: Heijmans
Illustratie: Werking van het energieconcept in IJsseloevers. Beeld: Heijmans

Gelijktijdigheid

Om het benodigde vermogen van die netbewuste WKO te berekenen is het echter niet voldoende om een simpele optelsom te maken van de warmtepiekvraag van alle individuele warmtepompen die nodig zouden zijn zonder centrale WKO. “Je hebt te maken met het begrip ‘gelijktijdigheid’”, zegt Scheer van Maaswaal. “Het opgetelde piekverbruik van alle individuele warmtepompen zou een vermogen vragen van enkele MW’s, maar die woningen doen dat niet allemaal tegelijk: niet iedereen gebruikt op hetzelfde moment warm tapwater om te douchen en niet iedereen verwarmt op hetzelfde moment de woning.”

Door het piekvermogen te vermenigvuldigen met de gelijktijdigheidsfactor, krijg je het benodigde vermogen van de WKO, die in het geval van IJsseloevers iets boven de 0,5 MW zal liggen. Scheer van Maaswaal: “Het is aan Heijmans om met slimme sturing straks zowel het gevraagde vermogen van de WKO als die van het parkeerplein binnen deze aansluiting te houden.” Dat is de basis van de Groeps Transport Overeenkomst (Groeps-TO), of energiehub, die Stedin en Heijmans hebben gesloten. Overigens rekent Heijmans voor het aantal elektrische auto’s met een adoptiegraad van 30 procent, dus dik honderdvijftig auto’s.

Knijpen in de spits

Maar de netbeheerder en bouwer zetten in IJsseloevers nog een stapje extra. Afgesproken is om op spitsuren op het net juist iets mínder te gaan gebruiken. Scheer van Maaswaal: “In de ochtendspits (tussen 7:00 en 10:00 uur) en de avondspits (tussen 16:00 en 21:00 uur) vragen wij Heijmans om het vermogen nog iets te knijpen, zo ongeveer 20 procent.” Dat zijn namelijk de periodes op een dag dat het net tegen zijn grenzen aan zit. “Door het op deze manier met elkaar af te spreken, legt IJsseloevers maar een beperkt beslag op de beschikbare ruimte op het net.”

Juridisch wordt dat vastgelegd in een Capaciteitsbeperkend Contract bovenop de Groeps-TO, of energiehub, waarbij Heijmans belooft om tijdens die uren de afname te beperken, in ruil voor een korting op de aansluitkosten. Scheer van Maaswaal: “Die korting zal niet het hoofdingrediënt zijn voor de businesscase, maar het helpt allicht.”

Slim combineren

Flexibiliteit heeft Heijmans straks ook door pv-opwek van zonnepanelen op de parkeergarage en door een batterijpakket. Tegelijk komt er een grote warmtebuffer onder de parkeergarage, waardoor opgewekte warmte niet altijd direct gebruikt hoeft te worden. Scheer van Maaswaal: “Door dit alles slim te combineren, én door slim te handelen op de energiemarkten, kan Heijmans deze wijk netbewust bouwen, met een gezonde businesscase.” Exacte aantallen wil Heijmans momenteel nog niet delen. “Met IJsseloevers hebben wij een uniek en nieuw energiesysteem in ontwikkeling. Wij zijn momenteel terughoudend met het delen van technische details, dit uit zakelijke overwegingen”, aldus woordvoerder Martin van de Koolwijk.

Ambitie

Project IJsseloevers is een grote stap vooruit in de ontwikkeling van netbewust bouwen. Maar de ambitie kan in principe nóg hoger liggen, zegt Scheer van Maaswaal. “Wij hadden ook bij IJsseloevers eerst een hogere ambitie. Want wat als we met gascentrale of wkk tijdens piekmomenten éxtra vermogen zouden kunnen leveren aan het net? Dan zou je zelfs congestieverzachtend zijn – het net echt helpen. We zijn echter van dit idee afgestapt, omdat je dan voor een relatief kleine wijk toch een behoorlijk grote centrale zou moeten plaatsen om te kunnen voldoen aan de landelijke afspraak dat congestieverzachters minimaal 1 MW moeten kunnen leveren.”

Merwede

Ondertussen vinden er op andere bouwlocaties en bij andere samenwerkingsverbanden veel andere ontwikkelingen plaats die Scheer van Maaswaal met interesse volgt. Want waar Heijmans er bij IJsseloevers voor heeft gekozen om alleen de verantwoordelijkheid te nemen voor het laadplein en de warmtevoorziening in de wijk, zijn er ook al projecten waar ook de wijktrafo waar de woningen op zijn aangesloten in de energiehub worden opgenomen. Dat betekent dus dat de partij die die verantwoordelijkheid op zich neemt aan de netbeheerder belooft dat ook met toevoeging van de woningen het benodigde vermogen de waarde van de Groeps-TO niet zal overschrijden.

Scheer van Maaswaal: “Dat hebben we bijvoorbeeld gezien in de wijk Merwede in Utrecht. Groot verschil is dat dat een wijk is met dik 4.000 woningen, waarbij de gelijktijdigheidsfactor met vrij grote zekerheid te berekenen is. Bij kleinere woonwijken kun je net de pech hebben dat er bovenmatig veel jacuzzi’s worden geïnstalleerd en dat risico willen veel ontwikkelaars nu nog niet lopen.” Volgens Stedin kun je al vanaf een woonwijk van 200 à 250 woningen vertrouwen op de berekende gelijktijdigheid.

Woning als bron van flex

Woningen kunnen trouwens zelf ook een bron van ‘flex’ zijn, oftewel hun elektriciteitsvraag verschuiven naar minder drukke momenten op de dag. Probleem is echter dat netbeheerders momenteel geen toegang hebben tot apparatuur achter de meter en deze dus ook niet kunnen en mogen aansturen. In het project NL Flex wordt hier echter wél aan gewerkt in samenwerking met enkele energiebedrijven, zegt Scheer van Maaswaal..

In de eerste toepassing, Netbewust Thuisladen, wordt het laadvermogen van elektrische auto's tijdens piekuren tijdelijk beperkt tot maximaal 4,25 kW wanneer overbelasting van het net dreigt. De energiebedrijven reageren dan op een vraag van de netbeheerder. Op termijn wil NL Flex ook flexibiliteit benutten van onder meer warmtepompen, boilers en zonnepanelen.

Congestieneutraal

Wellicht is zelfs netbewust bouwen op termijn niet ambitieus genoeg, terwijl congestieverzachtend bouwen iets té ambitieus is. Daar tussenin zit ‘congestieneutraal’ bouwen, en daar heeft Scheer van Maaswaal hoge verwachtingen van. “Dat heeft ook te maken met de aansluitpauze”, zegt hij. “Als jij in staat bent volledig naar nul te gaan op momenten dat het net piept en kraakt, dan doe je het net geen extra pijn en kunnen netbeheerders de aansluiting mogelijk toch regelen.”

Paul Scheer van Maaswaal: "Iedere congestieregio is anders.'"
Paul Scheer van Maaswaal: "Iedere congestieregio is anders.'"

Maar dat vereist op zijn minst een grote batterij die het volledige vermogen in de wijk moet kunnen compenseren. Scheer van Maaswaal. “Iedere congestieregio is anders. Op sommige plekken is er maar gemiddeld gedurende vier uur per dag aaneengesloten congestie. Dan kan een batterij uitkomst bieden. Maar op andere plekken is vaker op de dag congestie, of meer uren achter elkaar, soms wel een etmaal lang. Dan gaat dat niet lukken met een batterij.” En daar komt nog eens bij, zegt hij, dat een batterij ook moet opladen. Dat kan natuurlijk tijdens de luwe uren, maar als er daarvan niet veel zijn, dan kan dat lastig worden.

Politiek gevoelig

Dan komt toch de gasgestookte turbine of warmtekrachtkoppeling om de hoek kijken. Scheer van Maaswaal. “Dat ligt politiek gevoelig, en wil je in principe niet in aardgasvrije woonwijken. Maar technisch gesproken is het best een elegante oplossing.”

Lees meer over

Tijdo van der Zee is hoofdredacteur van Entra.

Mijn artikeloverzicht kan alleen gebruikt worden als je bent ingelogd.